उपनिषद् — वेदों का अन्तिम-भाग (वेदान्त)। आध्यात्मिक-तत्त्व-ज्ञान का सर्वोच्च-स्रोत। 108 उपनिषद् माने जाते — 10-13 मुख्य।
"उप-नि-षद्" = "गुरु के निकट बैठना"। ब्रह्म-विद्या का रहस्य-गुप्त-उपदेश।
✦ 10 मुख्य-उपनिषद्
1. ईशावास्य — 18 श्लोक। आत्मा-ब्रह्म।
2. केन — 4 अध्याय। ब्रह्म-तत्त्व।
3. कठ — नचिकेता-यम-संवाद। मृत्यु-रहस्य।
4. प्रश्न — 6 प्रश्न।
5. मुण्डक — सत्यमेव जयते।
6. माण्डूक्य — 12 श्लोक। ॐ-व्याख्या।
7. तैत्तिरीय — पंच-कोश।
8. ऐतरेय — आत्म-सृष्टि।
9. छान्दोग्य — तत्त्वमसि।
10. बृहदारण्यक — सर्वाधिक-विशाल।
✦ चार-महावाक्य
1. **तत्त्वमसि** — "वह तू है" (छान्दोग्य 6.8.7)।
2. **अहं ब्रह्मास्मि** — "मैं ब्रह्म हूँ" (बृहदारण्यक 1.4.10)।
3. **प्रज्ञानं ब्रह्म** — "ज्ञान ही ब्रह्म" (ऐतरेय 3.1.3)।
4. **अयमात्मा ब्रह्म** — "यह आत्मा ब्रह्म है" (माण्डूक्य 1.2)।
✦ सम्बन्धित-वेद
ऋग्वेद: ऐतरेय, कौषीतकि।
यजुर्वेद: ईश, बृहदारण्यक, कठ, तैत्तिरीय।
सामवेद: छान्दोग्य, केन।
अथर्ववेद: मुण्डक, माण्डूक्य, प्रश्न।
✦ अध्ययन-क्रम
प्रारम्भिक: ईशावास्य → केन → कठ।
मध्यम: मुण्डक → माण्डूक्य → प्रश्न।
उन्नत: तैत्तिरीय → ऐतरेय → छान्दोग्य।
मास्टर: बृहदारण्यक।
भाष्य: शंकराचार्य का अद्वैत। रामानुज, मध्व का भाष्य भी।
📚स्रोत एवं सन्दर्भ-ग्रन्थ
इस लेख की सामग्री निम्नलिखित शास्त्रीय एवं आधुनिक प्रामाणिक स्रोतों से सत्यापित है। पाठक मूल-स्रोतों से स्वतन्त्र-सत्यापन कर सकते हैं।
- ▪सूर्य सिद्धान्त — शास्त्रीय संस्कृत खगोलशास्त्र ग्रन्थ (~5वीं सदी ईसवी)
- ▪बृहत् पाराशर होरा शास्त्र — महर्षि पराशर रचित वैदिक ज्योतिष का मूल-ग्रन्थ
- ▪मुहूर्त चिन्तामणि — राम दैवज्ञ रचित (16वीं सदी), मुहूर्त-शास्त्र का मानक-ग्रन्थ
- ▪Astronomical Algorithms — Jean Meeus (Willmann-Bell, 1998); इस साइट के सभी खगोलीय गणनाओं का आधार
- ▪लाहिरी अयनांश — भारतीय कैलेण्डर सुधार समिति (1955) द्वारा अंगीकृत मानक सायन-निरयण रूपान्तरण
✦ अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
उपनिषद् बाइबिल/कुरान-तुल्य?▼
नहीं। उपनिषद् ईश्वर-आज्ञा-नहीं, ईश्वर-अनुभव-शास्त्र। तर्क + अनुभव = ज्ञान।
कौन-सा उपनिषद् पहले?▼
ईशावास्य सबसे-छोटा (18 श्लोक) पर सबसे-गहरा। प्रारम्भिक के लिए श्रेष्ठ।
🔗सम्बन्धित विषय
सूचना: यह सामग्री शैक्षिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ हेतु प्रकाशित है। व्यक्तिगत धार्मिक/ज्योतिषीय निर्णयों के लिए कृपया योग्य पंडित अथवा ज्योतिषी से परामर्श लें।