भीमाशंकर ज्योतिर्लिङ्ग — महाराष्ट्र के पुणे जिले में सह्याद्रि-पर्वत पर। 12-ज्योतिर्लिङ्ग में 6वाँ। 3,250 फीट ऊँचाई। भीमा-नदी का उद्गम।
कथा: त्रिपुरासुर-वध हेतु शिव यहाँ प्रकट। भीम-काय (विशाल) रूप।
✦ दर्शन-समय
गर्भ-गृह: सुबह 4:30 — दोपहर 12, सायं 4 — रात्रि 9:30।
मंगल-आरती: 4:30 AM।
नित्य-पूजा: 5:00 AM।
नैवेद्य-पूजा: दोपहर 12।
मध्याह्न-आरती: दोपहर 12:00।
सायं-आरती: 7:30 PM।
शयन-आरती: 9:00 PM।
✦ पहुँच
पुणे से 110 किमी (3 घण्टे)।
मुम्बई से 220 किमी।
नाशिक से 200 किमी।
नज़दीकी रेलवे: कर्जत (50 किमी)।
खण्डाला से नाशिक हाईवे + भीमाशंकर-मार्ग।
सड़क-मार्ग सह्याद्रि-घाटियों से।
✦ अन्य-दर्शनीय
भीमाशंकर अभयारण्य: मलाबार-गिलहरी।
हनुमान-तालाब।
गुप्त-भीमाशंकर।
कमलजा-देवी-मन्दिर।
नाग-फणी-शिखर।
✦ विशेष-दिन
महाशिवरात्रि (फरवरी)।
श्रावण-सोमवार (जुलाई-अगस्त): अति-भीड़।
कार्तिक-पूर्णिमा।
दैनिक-दर्शन हेतु: सोमवार और सावन छोड़ें।
📚स्रोत एवं सन्दर्भ-ग्रन्थ
इस लेख की सामग्री निम्नलिखित शास्त्रीय एवं आधुनिक प्रामाणिक स्रोतों से सत्यापित है। पाठक मूल-स्रोतों से स्वतन्त्र-सत्यापन कर सकते हैं।
- ▪सूर्य सिद्धान्त — शास्त्रीय संस्कृत खगोलशास्त्र ग्रन्थ (~5वीं सदी ईसवी)
- ▪बृहत् पाराशर होरा शास्त्र — महर्षि पराशर रचित वैदिक ज्योतिष का मूल-ग्रन्थ
- ▪मुहूर्त चिन्तामणि — राम दैवज्ञ रचित (16वीं सदी), मुहूर्त-शास्त्र का मानक-ग्रन्थ
- ▪Astronomical Algorithms — Jean Meeus (Willmann-Bell, 1998); इस साइट के सभी खगोलीय गणनाओं का आधार
- ▪लाहिरी अयनांश — भारतीय कैलेण्डर सुधार समिति (1955) द्वारा अंगीकृत मानक सायन-निरयण रूपान्तरण
✦ अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
भीमाशंकर पैदल-यात्रा?▼
कर्जत से सीधा-पैदल-मार्ग 30 किमी, 8-10 घण्टे, मध्यम-कठिन। मानसून में सुन्दर।
दर्शन कितनी देर?▼
सामान्य-दिन: 30-45 मिनट। श्रावण-सोमवार/शिवरात्रि: 4-6 घण्टे।
🔗सम्बन्धित विषय
सूचना: यह सामग्री शैक्षिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ हेतु प्रकाशित है। व्यक्तिगत धार्मिक/ज्योतिषीय निर्णयों के लिए कृपया योग्य पंडित अथवा ज्योतिषी से परामर्श लें।