योग-निद्रा — "योगिक-निद्रा"। जागृत-नींद। शरीर सोया, मन सजग। 30 मिनट = 3 घण्टे की नींद का लाभ।
स्वामी सत्यानन्द (बिहार-योग-स्कूल) ने आधुनिक-स्वरूप दिया। तनाव, अनिद्रा, PTSD, चिन्ता में अद्भुत।
✦ 8 चरण
1. **तैयारी**: शवासन, स्थिरता।
2. **संकल्प**: छोटा-सकारात्मक-वाक्य।
3. **रोटेशन-ऑफ-कॉन्शियसनेस**: शरीर-अंगों पर ध्यान।
4. **श्वास-जागरूकता**: श्वास-गिनती।
5. **विरोधी-भाव**: गर्म-ठण्डा, हल्का-भारी।
6. **दर्शन**: कल्पना-दृश्य।
7. **पुनः-संकल्प**।
8. **समापन**: धीरे-जागना।
✦ लाभ
गहन-विश्राम 30-45 मिनट।
तनाव-कोर्टिसोल-कमी।
अनिद्रा-निवारण।
सर्जरी-पश्चात पुनर्वास।
PTSD-राहत।
रचनात्मकता-वृद्धि।
सीखने में सहायक।
याददाश्त-सुधार।
✦ कैसे करें
स्थान: शान्त, अँधेरा। कम्बल लें।
आसन: शवासन (पीठ-बल)।
समय: सायं या सोने से पहले श्रेष्ठ।
कान-यन्त्र (हेडफोन): रिकॉर्डिंग सुनें।
खाना खाने के 2 घण्टे बाद।
ऑनलाइन-संसाधन: स्वामी सत्यानन्द, स्वामी निरंजनानन्द की रिकॉर्डिंग।
✦ कौन ले
तनावपूर्ण-व्यवसायी।
अनिद्रा-पीड़ित।
छात्र (परीक्षा-तनाव)।
गर्भवती-स्त्रियाँ (विशेष-निर्देश)।
सर्जरी-पश्चात।
अवसाद-चिन्ता।
PTSD-सैनिक/यातना-पीड़ित।
📚स्रोत एवं सन्दर्भ-ग्रन्थ
इस लेख की सामग्री निम्नलिखित शास्त्रीय एवं आधुनिक प्रामाणिक स्रोतों से सत्यापित है। पाठक मूल-स्रोतों से स्वतन्त्र-सत्यापन कर सकते हैं।
- ▪सूर्य सिद्धान्त — शास्त्रीय संस्कृत खगोलशास्त्र ग्रन्थ (~5वीं सदी ईसवी)
- ▪बृहत् पाराशर होरा शास्त्र — महर्षि पराशर रचित वैदिक ज्योतिष का मूल-ग्रन्थ
- ▪मुहूर्त चिन्तामणि — राम दैवज्ञ रचित (16वीं सदी), मुहूर्त-शास्त्र का मानक-ग्रन्थ
- ▪Astronomical Algorithms — Jean Meeus (Willmann-Bell, 1998); इस साइट के सभी खगोलीय गणनाओं का आधार
- ▪लाहिरी अयनांश — भारतीय कैलेण्डर सुधार समिति (1955) द्वारा अंगीकृत मानक सायन-निरयण रूपान्तरण
✦ अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
30 मिनट = 3 घण्टे नींद कैसे?▼
योग-निद्रा डेल्टा-तरंग-स्थिति प्राप्त (गहन-नींद)। सामान्य-नींद में मात्र 25% डेल्टा। योग-निद्रा में 70%+।
सीधे-सीखना कैसे?▼
स्वामी सत्यानन्द की पुस्तक "योग निद्रा"। YouTube पर रिकॉर्डिंग। 7 दिनों में आदत।
🔗सम्बन्धित विषय
सूचना: यह सामग्री शैक्षिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ हेतु प्रकाशित है। व्यक्तिगत धार्मिक/ज्योतिषीय निर्णयों के लिए कृपया योग्य पंडित अथवा ज्योतिषी से परामर्श लें।