चार-धाम — हिन्दू-धर्म के 4 पवित्र-धाम। दो-प्रकार: बड़ा चार-धाम (आदि-शंकराचार्य): बद्रीनाथ, द्वारका, जगन्नाथ-पुरी, रामेश्वरम्। छोटा/उत्तराखण्ड चार-धाम: यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ, बद्रीनाथ। मई-नवम्बर खुले।
✦ उत्तराखण्ड-चार-धाम
1. यमुनोत्री (3293 मी): यमुना-नदी का स्रोत।
2. गंगोत्री (3100 मी): गंगा-नदी का स्रोत।
3. केदारनाथ (3583 मी): शिव-12-ज्योतिर्लिङ्ग। गौरीकुण्ड से 16 किमी पैदल।
4. बद्रीनाथ (3300 मी): विष्णु-धाम। मन्दिर तक सीधी-सड़क।
✦ 2026 कपाट-तिथियाँ
यमुनोत्री: 30 अप्रैल खुलता।
गंगोत्री: 30 अप्रैल खुलता।
केदारनाथ: 2 मई खुलता।
बद्रीनाथ: 5 मई खुलता।
सब बन्द: नवम्बर मध्य।
✦ यात्रा-योजना
न्यूनतम-दिन: 10-12। पूर्ण-यात्रा: 14-16।
क्रम: यमुनोत्री → गंगोत्री → केदारनाथ → बद्रीनाथ।
केदारनाथ हेलिकॉप्टर: ₹6000-8000 round-trip।
पंजीकरण अनिवार्य।
📚स्रोत एवं सन्दर्भ-ग्रन्थ
इस लेख की सामग्री निम्नलिखित शास्त्रीय एवं आधुनिक प्रामाणिक स्रोतों से सत्यापित है। पाठक मूल-स्रोतों से स्वतन्त्र-सत्यापन कर सकते हैं।
- ▪सूर्य सिद्धान्त — शास्त्रीय संस्कृत खगोलशास्त्र ग्रन्थ (~5वीं सदी ईसवी)
- ▪बृहत् पाराशर होरा शास्त्र — महर्षि पराशर रचित वैदिक ज्योतिष का मूल-ग्रन्थ
- ▪मुहूर्त चिन्तामणि — राम दैवज्ञ रचित (16वीं सदी), मुहूर्त-शास्त्र का मानक-ग्रन्थ
- ▪Astronomical Algorithms — Jean Meeus (Willmann-Bell, 1998); इस साइट के सभी खगोलीय गणनाओं का आधार
- ▪लाहिरी अयनांश — भारतीय कैलेण्डर सुधार समिति (1955) द्वारा अंगीकृत मानक सायन-निरयण रूपान्तरण
✦ अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
चार-धाम का सर्वोत्तम-समय?▼
मई-जून और सितम्बर-अक्टूबर। जुलाई-अगस्त मानसून-भूस्खलन। नवम्बर-अप्रैल बन्द।
कितना खर्च होगा?▼
सामान्य: ₹25,000-50,000 प्रति-व्यक्ति। हेलिकॉप्टर-सहित: ₹60,000+।
🔗सम्बन्धित विषय
सूचना: यह सामग्री शैक्षिक एवं सांस्कृतिक सन्दर्भ हेतु प्रकाशित है। व्यक्तिगत धार्मिक/ज्योतिषीय निर्णयों के लिए कृपया योग्य पंडित अथवा ज्योतिषी से परामर्श लें।