नवग्रह वैदिक-ज्योतिष में मानव-जीवन को प्रभावित करने वाले 9 आकाशीय-पिण्ड — सूर्य, चन्द्र, मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु, केतु। कोई ग्रह नीच, पीड़ित, या बुरी-दशा में हो तो जीवन में बाधाएँ। नवग्रह-शान्ति-पूजा सब 9 को सन्तुष्ट कर सन्तुलन।
✦ 9 ग्रह-अवलोकन
| # | ग्रह | संस्कृत | दिन | रंग | दिशा | धातु | अनाज |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | सूर्य | सूर्य | रवि | लाल | पूर्व | तांबा | गेहूँ |
| 2 | चन्द्र | चन्द्र | सोम | सफेद | वायव्य | चाँदी | चावल |
| 3 | मंगल | मंगल | मंगल | लाल | दक्षिण | तांबा | अरहर |
| 4 | बुध | बुध | बुध | हरा | उत्तर | कांसा | मूँग |
| 5 | गुरु | बृहस्पति | गुरु | पीला | ईशान | स्वर्ण | चना |
| 6 | शुक्र | शुक्र | शुक्र | सफेद | आग्नेय | चाँदी | सफेद-चावल |
| 7 | शनि | शनि | शनि | काला | पश्चिम | लोहा | काले-तिल |
| 8 | राहु | — | — | धूम्र-धूसर | नैऋत्य | सीसा | काला-उड़द |
| 9 | केतु | — | — | बहु-रंग | — | — | कुलथी |
✦ ग्रह-अनुसार लक्षण
सूर्य-पीड़ित - पिता-समस्या - अधिकार-समस्या - नेत्र/हृदय - सरकारी-समस्या - आत्म-विश्वास-कमी
चन्द्र-पीड़ित - माता-समस्या - मानसिक-अशान्ति - अनिद्रा - भावनात्मक-अस्थिरता - जल-जनित-रोग
मंगल-पीड़ित - क्रोध, दुर्घटना - रक्त-विकार - विवाह-विलम्ब (मंगल-दोष) - सर्जरी-आवश्यकता - सम्पत्ति-विवाद
बुध-पीड़ित - वाक्-समस्या - स्मृति-समस्या - त्वचा-रोग - शिक्षा-बाधा - सम्प्रेषण-गलतफहमी
गुरु-पीड़ित - ज्ञान-कमी - सन्तान-समस्या - यकृत/मधुमेह - आध्यात्मिक-अवरोध - धन-बाधा
शुक्र-पीड़ित - विवाह-समस्या - सौन्दर्य/त्वचा - वाहन-दुर्घटना - विलासिता-कमी - प्रजनन-समस्या
शनि-पीड़ित - चिर-विलम्ब - दीर्घ-रोग - करियर-ठहराव - जोड़ों के दर्द - अकेलापन, अवसाद
राहु-पीड़ित - भ्रम, चिन्ता - विदेशी-समस्या - अचानक-हानि - त्वचा-एलर्जी - व्यसन-प्रवृत्ति
केतु-पीड़ित - आध्यात्मिक-भ्रम - रहस्यमय-बीमारी - वैराग्य-समस्या - पूर्व-जन्म-कर्म-उभार
✦ व्यक्तिगत-उपाय (प्रति-ग्रह)
सूर्य - **मन्त्र**: `ॐ सूर्याय नमः` × 7,000 - **दिन**: रविवार-प्रातः - **दान**: गेहूँ, गुड़, तांबा - **रत्न**: माणिक — मात्र ज्योतिषी-अनुमति-पश्चात - **पूजा**: आदित्य-हृदय-स्तोत्र
चन्द्र - **मन्त्र**: `ॐ सोमाय नमः` × 11,000 - **दिन**: सोमवार - **दान**: सफेद-चावल, दूध, चाँदी - **रत्न**: मोती - **पूजा**: चन्द्र-स्तोत्र
मंगल - **मन्त्र**: `ॐ भौमाय नमः` × 7,000 - **दिन**: मंगलवार - **दान**: अरहर, लाल-वस्त्र, तांबा - **रत्न**: मूँगा - **पूजा**: हनुमान-चालीसा, सुन्दरकाण्ड
बुध - **मन्त्र**: `ॐ बुधाय नमः` × 9,000 - **दिन**: बुधवार - **दान**: मूँग, हरा-वस्त्र - **रत्न**: पन्ना - **पूजा**: विष्णु-सहस्रनाम
गुरु - **मन्त्र**: `ॐ बृहस्पतये नमः` × 19,000 - **दिन**: गुरुवार - **दान**: चना, पीला-वस्त्र, स्वर्ण - **रत्न**: पुखराज - **पूजा**: विष्णु/बृहस्पति-स्तोत्र
शुक्र - **मन्त्र**: `ॐ शुक्राय नमः` × 16,000 - **दिन**: शुक्रवार - **दान**: सफेद-चावल, सफेद-वस्त्र, चाँदी - **रत्न**: हीरा या सफेद-नीलम - **पूजा**: लक्ष्मी-सहस्रनाम
शनि - **मन्त्र**: `ॐ शनये नमः` × 23,000 - **दिन**: शनिवार - **दान**: काले-तिल, सरसों-तेल, लोहा - **रत्न**: नीलम — सर्वाधिक-सावधानी - **पूजा**: शनि-स्तोत्र, हनुमान-चालीसा
राहु - **मन्त्र**: `ॐ राहवे नमः` × 18,000 - **दिन**: शनिवार - **दान**: काला-उड़द, कम्बल, सरसों-तेल - **रत्न**: गोमेद - **पूजा**: दुर्गा-सप्तशती
केतु - **मन्त्र**: `ॐ केतवे नमः` × 17,000 - **दिन**: मंगलवार - **दान**: कुलथी, कम्बल, तिल-तेल - **रत्न**: लहसुनिया (Cat's eye) - **पूजा**: गणेश, भैरव
✦ दैनिक 9-ग्रह-मन्त्र (संक्षिप्त)
``` ॐ ब्रह्मा मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी भानु शशी भूमिसुतो बुधश्च गुरुश्च शुक्रः शनि राहु केतवः सर्वे ग्रहाः शान्तिकरा भवन्तु ```
दैनिक 108 बार — एक-पाठ सब 9 का सम्मान।
✦ संपूर्ण नवग्रह-शान्ति-पूजा-विधि
श्रेष्ठ-दिन - शनिवार (शनि-दिन, सब-ग्रह-दिन) - या आपका सर्वाधिक-पीड़ित-ग्रह-दिन
व्यवस्था - 9 छोटे अनाज-ढेर (प्रत्येक ग्रह का अनाज) - 9 दीये (या 1 में 9 बत्तियाँ) - सब 9 ग्रहों का चित्र (नवग्रह-मण्डल) - 9 छोटे-पुष्प - पंचामृत - काले-तिल, सफेद-तिल, नमक
क्रम 1. गणेश-पूजा (5 मिनट) 2. संकल्प 3. एक-एक करके 9 ग्रह-आवाहन 4. प्रत्येक-ग्रह के ढेर में सम्बन्धित-अनाज 5. 9 दीप-प्रज्ज्वलन 6. प्रत्येक के 11 व्यक्तिगत-मन्त्र 7. संक्षिप्त-मन्त्र × 108 8. आरती (ॐ जय जगदीश — सार्वभौमिक) 9. अनाज मन्दिर में
✦ नवग्रह-पूजा कब
विशेष-संकेत - कठिन-ग्रह की महादशा-शुरू - कुण्डली-विश्लेषण-पीड़न - प्रमुख-जीवन-घटना (विवाह, करियर-परिवर्तन, सर्जरी) - वार्षिक-रखरखाव (प्रत्येक शनिवार) - महत्वपूर्ण-आघात-पश्चात
प्रसिद्ध-मन्दिर - **सूर्यनारकोइल** (तमिलनाडु) — 80 किमी में 9 अलग-मन्दिर - **त्र्यम्बकेश्वर** (महाराष्ट्र) - **भैरव-मन्दिर** राहु/केतु हेतु
✦ रत्न-सावधानी
⚠️ उचित ज्योतिषीय-परामर्श बिना रत्न कभी न पहनें। गलत-रत्न बुरे-प्रभाव बढ़ाता।
सुरक्षित-अनुशंसा - 5 मुखी रुद्राक्ष (सार्वभौमिक) - कुण्डली-विश्लेषण हेतु प्रमाणित-ज्योतिषी - प्राण-प्रतिष्ठा से पहले रत्न 1 सप्ताह परीक्षण - ग्रह-अनुसार स्वर्ण/चाँदी-सेटिंग
✦ सामान्य-गलतियाँ
- 1**यादृच्छिक-रत्न-धारण** — विश्लेषण बिना
- 2**"भय" से शनिवार छोड़ना** — शनि निरन्तरता-पुरस्कार
- 3**राहु और केतु-रत्न साथ** — विरोधी-ऊर्जा
- 4**यान्त्रिक-मन्त्र-जप** — भाव पर ध्यान
- 5**स्वार्थी-दान** — उद्देश्य-विफल
- 6**शनि-उपेक्षा ("शनि बुरा")** — शनि गुरु, शत्रु नहीं
✦ निष्कर्ष
नवग्रह-शान्ति "क्रोधित-ग्रहों" का सन्तुष्टीकरण नहीं — ब्रह्माण्डीय-लय से सामंजस्य। ग्रह कर्म-पैटर्न प्रतिबिम्बित; उपाय आपका संरेखण समायोजित। श्रद्धा और ज्ञान के साथ, मापनीय जीवन-सुधार। सर्वे भवन्तु सुखिनः!